11fountains, hoe het begon…

17.02.2018

Waarom ben ik hier nooit eerder geweest? Die vraag speelde voortdurend door mijn hoofd toen ik in 2013 voor het eerst langs de Friese Elfsteden reisde. Goed, toen de Elfstedentocht nog gereden kon worden heb ik tv beelden gezien van een prachtig weids landschap, maar waarom wist ik niets van de oude, rijke geschiedenis hier? En de prachtige cultuurschatten die daarvan getuigen? De Friezen staan bekend om de gehechtheid aan hun identiteit, maar waar dat op is gebaseerd weet je als vreemdeling vaak niet. En nu zag ik prachtige historische steden waarvan de geschiedenis teruggaat tot de vroege Middeleeuwen, een geschiedenis die gestempeld is door wat de zee bracht en weer nam. Ik zag mensen die op basis van die geschiedenis nog altijd hun gemeenschapszin koesterden en toch de onbekende die ik was vriendelijk de weg wezen. En al dat bijzondere vond ik verspreid door een landschap waar het licht met een zilveren verfkwast over de vele meren, plassen en sloten strijkt.

Ik bezocht Friesland toen Leeuwarden nog een van de kandidaten was voor Culturele Hoofdstad van Europa 2018. Mooie plannen, had de jury gezegd, maar kon het niet wat internationaler? De organisatie vroeg mij toen om een internationaal kunstproject te bedenken voor de elf steden.

Na mijn rondtocht wist ik het heel snel: het moeten elf fonteinen worden, gemaakt door gerenommeerde kunstenaars uit het internationale kunstcircuit. Dat zal mensen van heinde en ver aantrekken, want waar op de wereld vind je dat: elf hedendaagse waterkunstwerken in elf historische steden? Friesland hoeft toch geen krimpgebied te blijven? Fonteinen moeten ze maken, want sprankelend water, daar zit je graag met elkaar omheen. En, het moeten kunstwerken zijn waar de inwoners blij mee zijn omdat ze iets van hun geschiedenis vertellen. Dus moet de gemeenschap zoveel mogelijk bij het proces betrokken worden.

En toen gebeurde wat alleen de Friezen hadden verwacht: Leeuwarden wérd Culturele Hoofdstad van Europa.

Op 18 mei 2018, bijna 5 jaar na mijn eerste culturele Elfstedentocht, is het zo ver. Dan is het ‘Kletterdei’, de lentedag waarop de fonteinen voor het eerst zullen spuiten, bubbelen en bruisen. Kletterdei vertelt dat de Friezen zich achter de 11fountains hebben geschaard. En dan komen ze er ook. Maar wat een weg hebben we afgelegd!

Eerst maar gewoon de plaatselijke VVV of pizzeria binnen lopen en vragen wie in de stad de meest actieve, betrokken burgers zijn. Presentaties volgen voor plaatselijke belangenverenigingen en promotieclubs. Daaruit vormen zich in iedere stad* fonteincommissies die in breed overleg de locatie voor de fontein bepalen. Ze bereiden ‘hun’ kunstenaar een hartelijke ontvangst, informeren hem of haar over de stad en oordelen mee over het eerste ontwerp, steeds in samenspraak met een ruime achterban. En ze houden stand als de storm losbreekt. Want veranderingen voer je in Friesland niet zomaar door. Zeker niet als het veranderingen in de openbare ruimte betreft. En dan ook nog met werk van niet-Friese kunstenaars!

Ja, waarom geen Friezen? Omdat het oog van een vreemdeling nu eenmaal dingen ziet die de bevolking zelf te goed kent om ze nog op waarde te kunnen schatten. Dat is in Friesland niet anders dan overal elders. Zaak was om steeds een kunstenaar te kiezen die het speciale karakter van een stad zou aanvoelen. Want Harlingen heeft als de enig overgebleven havenstad een totaal ander karakter dan het kleine, intieme Hindeloopen. Dat moet een kunstenaar wel goed aanvoelen en op grond van zijn of haar eerdere werk ook kunnen hanteren. In het ene geval vraagt dat om een kunstenaar die met het oog op de zee ‘een groot gebaar’ kan maken. In het andere een kunstenaar die waardering heeft voor verfijnde traditionele ambachtelijkheid. Het was zoeken, temeer omdat kunstenaars die werk willen of kunnen maken voor de openbare ruimte dun zijn gezaaid. En het wordt nog krapper als je hen vraagt om het gesprek met de bevolking aan te gaan en zich te verhouden tot de geschiedenis van de stad. Maar ze zijn er: elf kunstenaars uit elf verschillende landen, ieder met een reputatie waar je ‘U’ tegen zegt. En ieder van hen heeft een ontwerp gemaakt dat een nieuw licht werpt op een vergeten of onverwacht aspect van de geschiedenis van de stad of de locatie.

Ze zijn er bijna: elf fonteinen waarvoor voor het eerst in de geschiedenis de elf steden zich met elkaar hebben verbonden om ze te kunnen realiseren. En ze als nieuw cultureel erfgoed te behouden. Elf fonteinen die verhalen van het water, de natuur en de cultuur van Friesland en die verhalen nieuw leven blijven inblazen. Elf fonteinen die sprankelen en bruisen als het leven zelf. Komt dat zien!

Vanaf 18 mei!

Anna Tilroe
Artistiek leider 11fountains

 

*uitgezonderd Leeuwarden, waar de kunstenaar van meet af aan is betrokken bij het herinrichtingsproces van het stationsgebied.